Seksualiteit en intimiteit bij ouderen: rol van de vepleegkundige?

Valentijn vandaag, een dag waarop de liefde gevierd wordt. Liefde is geen fenomeen dat zich enkel afspeelt op jongere leeftijd. Ook op oudere leeftijd speelt liefde nog een belangrijke rol en kan ze gepaard gaan met het beleven van seksualiteit. Seksualiteit en seksuele gezondheid worden bij ouderen echter vaak over het hoofd gezien of zelfs genegeerd.

 

Aangezien ouderen een steeds groter deel van de bevolking uitmaken willen we hier even kort stilstaan bij wat seksualiteit en intimiteit bij ouderen betekent en welke rol is weggelegd voor verpleegkundigen en andere zorgverstrekkers in algemene afdelingen en Woon-en Zorgcentra (WZC).

Op seksualiteit en intimiteit bij ouderen kleeft een enorm stigma. De perceptie dat ouderen zich aseksueel gedragen en weinig tot geen seksuele betrekkingen hebben, leeft in hoge mate bij de algemene populatie en komt ook voor onder zorgverstrekkers. Bovendien wordt seksualiteit op oudere leeftijd vaak bemoeilijkt door lichamelijke beperkingen, nevenwerkingen van medicatie, het missen van een partner of cognitieve stoornissen zoals dementiële syndromen.

 

Een gebrek aan kennis leidt ertoe dat zorgverleners in woon- en zorgcentra vaak een negatieve attitude (waaronder het hebben van schaamtegevoelens, verwarring, hulpeloosheid) tonen met betrekking tot seksualiteit op late leeftijd. Voornamelijk bij bewoners met een majeure cognitieve stoornis (dementie) of relaties tussen man-man/vrouw-vrouw is dit frequent het geval. Deze attitudes beïnvloeden op hun beurt dan weer de expressie van seksualiteit bij ouderen.

 

Het (willen) beleven van seksualiteit houdt niet op vanaf een bepaalde leeftijd, evenmin zodra een bewoner of bewoonster wordt opgenomen in een WZC. Dikwijls is er wel een verschuiving merkbaar van daadwerkelijke geslachtsgemeenschap naar een grotere nadruk op strelen en knuffelen.

Het tonen van genegenheid, knuffelen, kussen, flirten, seksueel getinte uitspraken en plagen zijn geen vreemde fenomenen binnen WZC. Voldoening wordt op een ruimere manier bereikt. Onderzoek toont aan dat het vinden van voldoening op vlak van seksualiteit in rechtstreeks verband staat met gezondheid en kwaliteit van leven.

 

Seksualiteitsbeleving ondervindt echter een aantal barrières binnen WZC en ziekenhuizen: het ontbreken van privacy op de kamer, negatieve attitude van de zorgverlening, seksuele disfunctie… In het bijzonder seksualiteit bij personen met dementie blijkt een gevoelig onderwerp. Respect voor de autonomie van de bewoner hoeft hier niet haaks tegenover het beschermen van de psychische en fysieke integriteit te staan.

Tarzia et al. opperen bijvoorbeeld dat het nastreven van het geluk van de bewoner het vertrekpunt zou moeten zijn. Als zorgverlener gaat men best niet onmiddellijk over tot ingrijpen of het inschatten van beoordelingscapaciteit, maar past men beter gezond verstand toe en beoordeelt men eerst de interacties tussen de betrokken bewoners. Interventie is volgens hen wel gerechtvaardigd op het moment dat de bewoner of bewoonster de identiteit van de andere verwart met bijvoorbeeld zijn/haar vrouw/man.

 

Seksualiteitsbeleving maakt deel uit van een gezonde manier van ouder worden, net daarom is het belangrijk dat verpleegkundigen met voldoende kennis en de correcte attitude relaties en seksualiteit bij ouderen als belangrijke elementen binnen hun zorg beschouwen. Rest nog de vraag: hoe ga je daar als verpleegkundige mee om?

  • Respect voor de oudere is van uiterst belang. Herken de oudere in zijn/haar competentie om beslissingen te nemen over zijn of haar seksleven.
  • Durf het onderwerp bespreken, ga het niet uit de weg. Bewoners verkiezen zorgverleners met wie ze een vertrouwensband hebben opgebouwd, personen die hen niet veroordelen en zich empathisch kunnen opstellen. Kies een plek waar het gesprek niet overhoord kan worden.
  • Bied bewoners ruimtes aan waar hun privacy gerespecteerd wordt, hierbij kan bijvoorbeeld gebruik gemaakt worden van ‘niet storen’-bordjes.
  • WZC beschikken vaak slechts enkel over éénpersoonsbedden. De optie dubbele bedden toe te laten, maakt het voor bewoners makkelijker om met een partner te slapen.
  • Stel informatiebrochures over diverse onderwerpen beschikbaar (seksualiteit op oudere leeftijd, psychoseksuele problematieken, seks na een hartinfarct, HIV).
  • De balans tussen zorg/observatie en privacy ligt soms moeilijk: kloppen de zorgverstrekkers steeds aan de deur voor ze binnengaan, is er de mogelijkheid de deur op slot te doen?
  • Een duidelijk beleid mist vaak in WZC en kan veel helderheid brengen voor de zorgverstrekkers die er tewerkgesteld zijn.
  • Het management binnen WZC voorziet best educatie en training aan zijn verpleegkundigen om een praatcultuur te kunnen bewerkstelligen. Kennis en vorming staan in direct verband met de attitude van de zorgverlener t.o.v. seksualiteit bij ouderen.

Voor meer informatie is ‘De liefde maakt een klein bed groot’, uitgegeven door de provincie Limburg, aan te raden. Brochure gratis beschikbaar op https://issuu.com/provincie_limburg/docs/zorg_ouderenenintimiteit.

 

 

BRONNEN:

 

 

Di Napoli, E., Breland, G., & Allen, R. (2013). Staff Knowledge and Perceptions of Sexuality and Dementia of Older Adults in Nursing Homes. Journal Of Aging And Health, 25(7), 1087-1105. http://dx.doi.org/10.1177/0898264313494802

Mahieu, L., & Gastmans, C. (2015). Older residents’ perspectives on aged sexuality in institutionalized elderly care: A systematic literature review. International Journal Of Nursing Studies, 52(12), 1891-1905. http://dx.doi.org/10.1016/j.ijnurstu.2015.07.007

Makimoto, K., Kang, H., Yamakawa, M., & Konno, R. (2014). An integrated literature review on sexuality of elderly nursing home residents with dementia. International Journal Of Nursing Practice, 21, 80-90. http://dx.doi.org/10.1111/ijn.12317

Tarzia, L., Fetherstonhaugh, D., & Bauer, M. (2012). Dementia, sexuality and consent in residential aged care facilities. Journal Of Medical Ethics, 38(10), 609-613. http://dx.doi.org/10.1136/medethics-2011-100453

THINK4NURSES VZW 2018